Stok Maliyeti: FIFO mu, Ağırlıklı Ortalama mı?

Aynı ürünü mart ayında 100 TL'ye, haziranda 130 TL'ye aldınız. Eylülde bir adet sattığınızda maliyet olarak hangisini düşeceksiniz? Cevap, seçtiğiniz stok maliyet yöntemine bağlıdır ve doğrudan kâr rakamınızı değiştirir.

Üç yöntem

FIFO — ilk giren ilk çıkar

Satışta en eski alış partisinin maliyeti düşülür. Fiziksel akışla da uyumludur: raftan önce eski mal çıkar. Fiyatlar artarken düşülen maliyet düşük kalır, kâr yüksek görünür, stok değeri güncel fiyata yakın olur.

Ağırlıklı ortalama

Her alışta ortalama maliyet yeniden hesaplanır:

Yeni ortalama = (Mevcut stok değeri + Yeni alış tutarı) ÷ (Mevcut miktar + Yeni miktar)

Örnek: elde 10 adet × 100 TL = 1.000 TL varken 10 adet × 130 TL alındı. Yeni ortalama = (1.000 + 1.300) ÷ 20 = 115 TL. Dalgalanmayı yumuşatır, uygulaması kolaydır; çok kalemli işletmelerin çoğu bunu kullanır.

LIFO — son giren ilk çıkar

Türkiye'de vergi mevzuatı açısından kabul görmez; burada yalnız bilgi olarak anıyoruz.

Fark neden önemli? Sayılarla

10 adet 100 TL'ye, 10 adet 130 TL'ye alındı. 12 adet 180 TL'ye satıldı.

Aynı alış, aynı satış — 120 TL kâr farkı. Enflasyonun yüksek olduğu dönemde bu fark büyür ve vergi matrahına kadar yansır.

Hangi yöntemi seçmeli?

• Seri/parti takibi yapıyorsanız (gıda, ilaç, elektronik) FIFO doğaldır; zaten hangi partiden çıktığını biliyorsunuzdur.
• Çok kalemli, birbirinin aynı ürünler satıyorsanız (hırdavat, kırtasiye) ağırlıklı ortalama hem kolay hem yeterlidir.
• Fiyatlar hızlı artıyorsa yöntem seçimi kârı ve vergiyi gözle görülür biçimde etkiler; kararı mali müşavirinizle birlikte verin.

Önemli: yöntem yıl içinde keyfî olarak değiştirilmez. Değiştirilecekse gerekçesi ve etkisi belgelenmelidir.

Maliyete neler girer?

Alış fiyatı tek başına maliyet değildir. Malı satılabilir hâle getiren giderler de maliyete eklenir:

• Nakliye ve sigorta
• Gümrük vergisi ve ithalat masrafları
• İndirilemeyen vergiler

İndirilebilir KDV maliyete girmez. Sonradan alınan iskonto ise maliyeti düşürür; faturayla belgelenip stok maliyetine yansıtılmalıdır.

Uygulamada en sık üç hata

1. Açılış stoğunu maliyetsiz girmek. Maliyeti sıfır görünen mal satıldığında kâr tavan yapar, sonraki ay düzeltme gerekir.
2. Nakliyeyi ayrı gider yazmak. Küçük tutarlarda kabul edilebilir; büyük sevkiyatta maliyeti ve dolayısıyla kârı yanıltır.
3. Negatif stoktan satış yapmak. Elde olmayan maldan satış kaydedilirse sistem maliyeti bilemez; fatura sonradan girildiğinde geçmiş kâr değişir.

Kâr rakamınızı kontrol etmenin kolay yolu

Ay sonunda şu üç sayıyı yan yana koyun: dönem başı stok değeri + dönem alışları − dönem sonu stok değeri = satılan malın maliyeti. Bu sayı, satış gelirinizden düşüldüğünde brüt kârı verir. Raporunuzdaki brüt kâr bu hesapla tutmuyorsa sorun stok kayıtlarındadır. Kâr marjını hızlıca sınamak için kâr marjı hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.