Üretim Reçetesi ve Stok: Hammadde Azalır, Mamul Artar

Üretim yapan bir işletmede stok tek yönlü değildir: hammadde azalır, mamul artar. Bu iki hareketi aynı belgeye bağlamayan sistemlerde depo hep yanlış, maliyet hep tahmindir.

Reçete (BOM) nedir?

Reçete, bir mamulün bir biriminin hangi hammaddelerden ne miktarda oluştuğunu yazan listedir. Örneğin bir "Ahşap sehpa" için: 4 adet ayak, 1 adet tabla, 8 adet vida, 0,2 litre vernik.

Reçete bir şablondur, hareket değildir. Üretim yapıldığında reçete ölçeklenerek uygulanır: 10 sehpa üretiliyorsa 40 ayak, 10 tabla, 80 vida, 2 litre vernik düşülür.

Üretim fişi: tek belgede iki yön

Üretim fişi, reçeteye göre hammaddeyi depodan düşer ve mamulü depoya girer. Tek belgede olmasının sebebi basittir: ikisi ayrı kaydedilirse biri unutulur ve depo tutmaz.

Fişte bulunması gerekenler:

• Üretilen mamul ve miktarı
• Tüketilen hammaddeler ve gerçek miktarları
• Fire (planlanan ile gerçek tüketim farkı)
• Üretim tarihi ve varsa parti numarası

Mamul maliyeti nasıl çıkar?

Mamulün birim maliyeti, tüketilen hammaddelerin maliyeti toplamının üretilen miktara bölünmesiyle bulunur:

Birim maliyet = (Tüketilen hammadde maliyeti + Üretim giderleri) ÷ Üretilen miktar

Hammadde maliyeti, seçtiğiniz maliyet yöntemine göre hesaplanır — üretim anındaki ortalama ya da FIFO partisi. İşçilik ve enerji gibi giderleri de dahil edecekseniz, bunu her üretimde yapın; bazı fişlere ekleyip bazılarına eklememek mamul maliyetini karşılaştırılamaz hâle getirir.

Fire: planlanan ile gerçek arasındaki fark

Reçete 0,2 litre vernik diyorsa ama 0,25 litre harcanıyorsa, aradaki fark firedir. İki seçenek vardır: fireyi reçeteye dahil etmek (0,25 yazmak) ya da fişte ayrı göstermek. İkincisi daha doğrudur; çünkü fire oranı bir ölçümdür, zamanla düşürülmesi gereken bir sayıdır. Reçeteye gömülürse görünmez olur.

Yarı mamul ve iç içe reçeteler

Bir mamul başka bir mamulün girdisi olabilir (tabla önce üretilir, sonra sehpaya girer). Bu durumda iki ayrı reçete ve iki ayrı üretim fişi olur. Tek reçetede "tabla için gereken ahşap"ı da yazmak kısa yoldur ama yarı mamul stoğunu görünmez kılar; ne kadar tabla ürettiğinizi ve elinizde kaç tane olduğunu bilemezsiniz.

Sipariş üzerine üretimde stok

Siparişe göre üretimde iki hata sık görülür:

1. Hammaddeyi sipariş anında düşmek. Henüz tüketilmemiş mal stoktan düşülürse depo eksik görünür. Doğrusu, sipariş anında rezerve etmek, üretim anında düşmektir.
2. Mamulü satış anında oluşturmak. Üretim fişi kesilmeden fatura kesilirse mamul negatife düşer ve maliyeti hesaplanamaz.

Kontrol listesi

• Her mamulün güncel bir reçetesi var
• Reçete miktarları gerçek tüketimle yılda en az bir kez karşılaştırılıyor
• Üretim fişi kesilmeden mamul satılmıyor
• Fire ayrı izleniyor, reçeteye gömülmüyor
• Yarı mamuller ayrı stok kalemi olarak tutuluyor